Ritu Narayan và đế chế “Uber xe buýt trường học” trị giá tỷ đô

Cách đây 13 năm, khi đang là quản lý tại eBay, Ritu Narayan phải đối mặt với một bài toán đời thường: làm sao đưa hai con (khi đó mới ba và tám tuổi) đến trường mà vẫn kịp giờ đi làm. Trường của các con không có xe buýt đưa đón, giao thông vùng vịnh San Francisco lại nổi tiếng ùn tắc, trong khi dịch vụ hỗ trợ bán thời gian vừa đắt đỏ vừa thiếu ổn định. Tình thế đó gợi lại ký ức thời thơ ấu ở vùng chân núi Himalaya. “Mẹ tôi là nhà giáo tại Ấn Độ, và bà cũng từng phải bỏ việc vì lý do tương tự,” Narayan chia sẻ. “Giờ đây, khi ngồi giữa Thung lũng Silicon, cái nôi của đổi mới sáng tạo, tôi tự hỏi: không lẽ mình cũng phải bỏ việc sao?”

Narayan cuối cùng cũng rời eBay, nhưng không phải để trở thành tài xế riêng cho các con. Cùng với hai anh em trai là Vivek và Abhishek Garg, họ đồng sáng lập Zum – công ty đưa đón học sinh có trụ sở tại Redwood City (California), với mục tiêu dùng công nghệ để cải tổ trải nghiệm xe buýt trường học. 

Zum thuê bãi xe, mua xe buýt và xe đưa đón học sinh cỡ nhỏ, đồng thời kết nối phương tiện với ứng dụng thông qua máy tính bảng và GPS cho phép phụ huynh và giáo viên theo dõi hành trình. Có thể hình dung Zum giống Uber phiên bản xe buýt trường học. 

Ra mắt năm 2015, Zum đã trở thành “kỳ lân” trong lĩnh vực vận tải. Công ty huy động được 430 triệu USD và hiện được định giá 1,7 tỷ USD. Doanh thu 2025 đạt 333 triệu USD, tăng 35% so với 2024, với 5.000 trường học trên toàn quốc đang sử dụng dịch vụ. 

Đà tăng trưởng này đã đưa Narayan (53 tuổi) vào danh sách Forbes 50 Over 50 năm 2026, bảng xếp hạng thường niên do Forbes thực hiện cùng phát thanh viên người Mỹ Mika Brzezinski và sáng kiến “Know Your Value” của bà, nhằm vinh danh những phụ nữ đạt thành tựu nghề nghiệp nổi bật sau tuổi 50.

Hiện tại, công nghệ của Zum đã phủ sóng tại các trường học thuộc 18 bang khắp nước Mỹ. Dù vậy, theo Narayan, việc đưa dịch vụ hiện diện ở cả 50 bang chỉ còn là vấn đề thời gian. “Chỉ cần chúng tôi tiếp cận được một học khu, các khu vực lân cận đều sẽ muốn sử dụng dịch vụ,” CEO 53 tuổi chia sẻ. “Khi Zum giành được hợp đồng ở Kansas City, Học khu Công lập Omaha rồi St. Louis (Missouri) cũng nhanh chóng tìm đến. Tiếng lành đồn xa.” 

Sự bứt phá của Zum phản ánh một thực tế phũ phàng: hệ thống xe buýt trường học truyền thống tại Mỹ đang bộc lộ quá nhiều bất cập. Hằng năm, Mỹ dành gần 40 tỷ USD cho việc đưa đón học sinh. Thế nhưng, tình trạng thiếu tài xế và sự thiếu đồng bộ trong hệ thống vận tải khiến nhiều em không thể tiếp cận xe buýt trường học.  

“Tôi không ngờ thị trường này lại quy mô và phức tạp đến thế. Chúng ta đang nói đến nhu cầu di chuyển của 26 triệu trẻ em,” bà Miriam Rivera, đồng sáng lập kiêm CEO quỹ đầu tư mạo hiểm Ulu Ventures, và là một trong những nhà đầu tư sớm nhất vào Zum năm 2016, hồi tưởng. 

“Một điều nữa khiến tôi rất ấn tượng là hiệu quả hoạt động của Zum so với đối thủ. Thời điểm đó, đối thủ của họ huy động được hơn 12 triệu USD nhưng chỉ mới hoàn thành 60.000 chuyến xe, trong khi Zum dù mới gọi được chưa đầy 1 triệu USD đã thực hiện tới 20.000 chuyến.” 

Nói cách khác, Zum là một công ty khởi nghiệp rất giỏi xoay xở, và Narayan cũng vậy. 

Thuở mới thành lập, startup này có tên Liftee, cung cấp dịch vụ đi chung xe cho học sinh tích hợp các lớp kiểm soát an toàn và sàng lọc tài xế khắt khe. Narayan thậm chí từng đích thân làm tài xế một thời gian – một trải nghiệm mà bà mô tả là vô cùng áp lực. 

Dù chứng minh được hiệu quả ở nhóm khách hàng thu nhập cao tại vùng vịnh San Francisco với 30 trường tư thục hợp tác, tốc độ tăng trưởng vẫn bị nhiều hạn chế.

Khi đại dịch khiến toàn bộ trường học ở California phải ngừng dạy trực tiếp, Narayan có cơ hội nhìn lại và tái cấu trúc hoạt động. Narayan tái định vị Zum từ dịch vụ đi chung xe thành nền tảng quản lý vận tải cho toàn học khu, kết hợp giữa việc sở hữu đội xe buýt riêng và số hóa toàn bộ quy trình vận hành. 

“Chúng tôi nhanh chóng nhận ra rằng nếu không tự làm chủ hạ tầng, khả năng mở rộng sẽ rất hạn chế. Ngành vận tải học đường đã vận hành theo mô hình cũ kỹ quá lâu, muốn thay đổi thì phải cải tổ từng lớp một,” Narayan chia sẻ. “Bạn không thể chỉ vá chỗ này một chút, sửa chỗ kia một chút mà mong tạo ra đột phá.”

Zum đảm nhận toàn bộ chuỗi vận hành, từ đầu tư phương tiện, bảo dưỡng, thuê bãi đỗ đến tuyển mộ tài xế. Công ty tích hợp công nghệ AI để phân tích lộ trình, tối ưu hóa thời gian, khoảng cách và chi phí.
Đối với bộ phận điều hành, phần mềm của Zum hoạt động tương tự hệ thống kiểm soát không lưu: màn hình hiển thị tọa độ xe theo thời gian thực kèm các mã màu biểu thị trạng thái (xanh lá: đúng giờ; vàng: trễ 5–10 phút; đỏ: trễ trên 10 phút). 

Phiên bản ứng dụng dành cho phụ huynh lại khá giống Uber hoặc DoorDash, cho phép họ theo dõi chiếc xe đang di chuyển đến điểm đón của con mình. 

Thông thường, hợp đồng của Zum có chi phí ban đầu cao hơn các nhà cung cấp xe buýt truyền thống. Tuy nhiên, công nghệ của Zum có thể tiết kiệm chi phí về lâu dài. Chẳng hạn như hợp đồng năm năm trị giá 150 triệu USD với Học khu San Francisco, giải pháp phân tích đội xe và lộ trình của Zum đã giúp khu vực này giảm số lượng xe buýt vận hành từ 236 xuống 193 chiếc. Sự tối ưu này giúp tiết kiệm 3,5 triệu USD hằng năm cho ngân sách giáo dục địa phương. 

“Tôi không ngờ thị trường này lại quy mô và phức tạp đến thế. chúng ta đang nói đến nhu cầu di chuyển của 26 triệu trẻ em.”

Kimberly Raney, giám đốc vận tải của Học khu Oakland (OUSD) kiêm cựu quản lý tại FedEx, chẳng xa lạ gì với những “cơn ác mộng” trong vận hành xe buýt trường học trước khi Zum xuất hiện

Đảm nhận vị trí này từ năm 2016, bà từng phải điều hành công việc phụ thuộc hoàn toàn vào điện thoại và máy fax. Mỗi khi phụ huynh muốn đổi điểm đón con, họ phải gửi fax địa chỉ mới cho học khu, rồi học khu lại tiếp tục fax thông tin đó sang nhà xe. Mỗi lần xe chạy trễ, mà việc trễ hẳn nửa tiếng từng là chuyện như cơm bữa, thông tin phải qua hàng loạt trung gian: từ tài xế, nhân viên điều phối, phụ huynh rồi mới tới tay bà Raney.

“Mọi thứ khi đó vận hành như thể đang ở những năm 1940 hay 1950 vậy,” bà nhớ lại. Cục diện chỉ thực sự thay đổi khi OUSD ký hợp đồng năm năm trị giá 11,2 triệu USD/năm với Zum vào năm 2024. Kể từ thời điểm đó, chiếc máy fax bận rộn trên bàn làm việc của Raney gần như đã chính thức “về hưu”.

Những hợp đồng dài hạn chính là “thỏi nam châm” thu hút các nhà đầu tư như Rivera đến với Zum. Việc dòng doanh thu được đảm bảo ổn định trong từ năm đến 10 năm là lợi thế đắt giá đối với một startup ở giai đoạn đầu.

Bryan Schreier, đối tác tại Sequoia Capital (quỹ dẫn dắt vòng gọi vốn Series A của Zum vào năm 2017), chỉ ra một giá trị cốt lõi khác: mô hình kinh doanh của Zum gần như “miễn nhiễm” trước sự sao chép của các ông lớn như Uber, Lyft hay thậm chí là OpenAI. 

Ông nhận định: “Đây là một doanh nghiệp hiếm hoi sở hữu vũ khí bảo vệ vững chắc trước nguy cơ bị thay thế bởi làn sóng AI. Ngược lại, AI chính là hạt nhân trong vận hành, giúp họ tạo nên bước đột phá và thách thức những ‘người khổng lồ’ lâu năm trên thị trường.”

Khi lớn lên ở Ấn Độ, ước mơ lớn nhất của Narayan là trở thành nữ phi hành gia đầu tiên của đất nước. Bà đã không chạm tay tới giấc mơ vũ trụ ấy, nhưng bù lại, bà đã tạo nên một “bước tiến lớn”. Tuy thành tựu ấy chưa đến mức thay đổi toàn nhân loại, nhưng lại mang ý nghĩa vô cùng to lớn đối với hàng triệu phụ huynh đang quay cuồng trong bộn bề cuộc sống.

Nội dung đã được đăng trên Tạp chí Forbes Việt Nam số tháng 9/10.2026