Ghost in the Shell (Công cảnh cơ động đội), cái tên kinh điển của dòng khoa học viễn tưởng Nhật Bản, vừa đánh dấu sự trở lại đầy hứa hẹn với bản truyền hình phát sóng từ tháng 7.2026.
Đứng sau cấu trúc thế giới và kịch bản lần này là EnJoe Toh, nhà văn từng thắng giải Akutagawa danh giá.
Dự án còn có sự đồng hành của Shota Imai – nhà nghiên cứu AI xuất thân từ phòng thí nghiệm của Giáo sư Yutaka Matsuo tại Đại học Tokyo, hứa hẹn mang đến những góc nhìn công nghệ sâu sắc và tiệm cận thực tế nhất.
Ra đời năm 1989 từ bộ truyện tranh của họa sĩ Nhật Bản Masamune Shirow, Ghost in the Shell lấy bối cảnh một xã hội tương lai, nơi con người có thể thay thế cơ thể bằng máy móc và kết nối trực tiếp bộ não với mạng thông tin.
Câu chuyện theo chân Motoko Kusanagi, nữ chỉ huy một đơn vị an ninh chuyên đối phó tội phạm công nghệ cao, đồng thời đặt ra những câu hỏi về bản sắc, ý thức và ranh giới giữa con người với máy móc.
Từ nguyên tác truyện tranh đến bộ phim hoạt hình năm 1995 của đạo diễn Mamoru Oshii, Ghost in the Shell đã trở thành một trong những tác phẩm khoa học viễn tưởng có ảnh hưởng sâu rộng của Nhật Bản.
Tháng 7.2026, tác phẩm tiếp tục được chuyển thể thành loạt phim hoạt hình mới do Science SARU sản xuất, với phần kịch bản do nhà văn đoạt giải Akutagawa EnJoe Toh đảm nhiệm.
Imai kể rằng ông biết đến manga Ghost in the Shell khi bắt đầu tìm hiểu AI từ năm 2016. Tuy nhiên, những mô tả kỹ thuật trong nguyên tác của Masamune Shirow hóc húa tới mức, ngay cả khi đã cầm trên tay tấm bằng tiến sĩ, ông vẫn cảm thấy chật vật để đọc hiểu.
Phải đến khi đắm mình vào các bản chuyển thể hoạt hình và điện ảnh, ông mới tìm lại lối vào nguyên tác, để rồi ngỡ ngàng nhận ra chiều sâu hun hút của thế giới hư cấu này.
Về phần mình, EnJoe đã đọc tác phẩm của Shirow từ khi còn trẻ, ở thời điểm AI tạo sinh và học sâu chưa xuất hiện. Theo ông, tiến bộ công nghệ những năm gần đây khiến thế giới tưởng tượng của Ghost in the Shell ngày càng gần với đời sống.
Imai gợi lại những mảnh không gian AI độc đáo trong văn chương của EnJoe: từ thuật toán tự động viết bài nghiên cứu, con chatbot ngân hàng tự nhận mình là Đức Phật, cho đến một thế giới nơi AI vừa cầm súng ra trận vừa cầm bút sáng tác.
Với EnJoe, một câu chuyện lấy bối cảnh hiện đại mà vắng bóng AI thì cũng khiên cưỡng như một tiểu thuyết về đời sống đương đại lại thiếu đi chiếc điện thoại thông minh.
Nhận định ấy mở ra điểm giao thoa sâu sắc giữa nhà nghiên cứu công nghệ và người sáng tạo văn chương: AI đã bước ra khỏi ranh giới của thể loại viễn tưởng. Nó hiện diện trực tiếp trong điều kiện sống, phương thức lao động và trở thành một phần chất liệu đời thực để người cầm bút hình dung về xã hội.
Vì sao AI giỏi viết câu mà chưa chắc viết được văn chương?
Tâm điểm của cuộc tranh luận nằm ở tham vọng dùng AI sáng tác trọn vẹn một cuốn tiểu thuyết.
EnJoe thẳng thắn đặt câu hỏi về giá trị thực sự mà độc giả nhận được từ những tác phẩm như vậy. Đồng quan điểm, Imai, tác giả một cuốn sách phổ biến tri thức AI ra mắt năm 2024, cũng khẳng định không thể giao phó toàn bộ tiến trình sáng tạo cho máy móc.
EnJoe vạch rõ ranh giới giữa một văn bản trình bày thông tin mạch lạc và một tác phẩm văn chương thực thụ.
Các mô hình AI luôn ưu tiên tổng hợp và sắp xếp thông tin theo mạch tuyến tính. Thế nhưng, văn học lại sống bằng nhịp điệu, những khoảng ngắt, sự phân tán chi tiết và các khoảng trống cố ý để ngỏ. Đôi khi, chính một văn bản dường như tối nghĩa trong lần đọc đầu tiên lại thách thức và cuốn hút độc giả kiên nhẫn khám phá.
Từ góc độ kỹ thuật, Imai giải thích thêm về bài toán huấn luyện AI.
Với lập trình hay toán học, máy tính dễ dàng tiến bộ nhờ các tiêu chuẩn đúng – sai rõ ràng. Ngược lại, nghệ thuật hoàn toàn không có thước đo tuyệt đối để phân định Monet hay Picasso thú vị hơn, cũng như EnJoe hay Shakespeare giá trị hơn. Chính sự cảm nhận chủ quan và thiếu vắng tiêu chuẩn chung này đã biến sáng tạo văn chương thành bài toán hóc chuẩn nhất đối với các kỹ sư AI.
Cả hai không phủ nhận khả năng nhại văn phong tài tình của AI. Tuy nhiên, việc tạo ra một văn bản “nghe rất giống người” vẫn còn khoảng cách rất xa so với việc kiến tạo một tác phẩm mang cá tính riêng và có giá trị nghệ thuật độc lập.
Nhìn lại hàng loạt ví dụ từ manga, hoạt hình, tiểu thuyết cho đến kỹ thuật huấn luyện mô hình ngôn ngữ, cuộc đối thoại vạch ra một ranh giới rõ ràng: năng lực tạo ra chữ nghĩa hoàn toàn khác với năng lực sáng tạo.
Công nghệ có thể cách mạng hóa công cụ của người cầm bút; nhưng câu hỏi trăn trở nhất vẫn là: Liệu máy móc có thể thay thế những lựa chọn thẩm mỹ – thứ vốn chưa bao giờ chịu trói buộc bởi bất kỳ tiêu chuẩn cố định nào?
__
Bài viết được biên soạn từ cuộc đối thoại giữa nhà văn EnJoe Toh và nhà nghiên cứu AI Shota Imai, đăng trên Forbes Japan ngày 06.11.2026, thuộc chuyên đề Human-Centered AI. Nội dung tập trung vào những quan điểm tiêu biểu của hai nhân vật về trí tuệ nhân tạo, sáng tạo văn chương và mối quan hệ giữa công nghệ với nghệ thuật.
__
Biên dịch & Biên tập: Forbes Việt Nam
