Đặt cược vào hạm đội không người lái

Một buổi sáng tháng 8.2025 oi bức tại xưởng đóng tàu nằm giữa cánh đồng mía ở bang Louisiana, một nhóm lãnh đạo từ trụ sở chính của Saronic Technologies ở Austin tới, đứng đổ mồ hôi trong những bộ vest. Cạnh họ là các chính trị gia địa phương và công nhân với áo sơ mi cùng ủng mũi thép. Họ là các công nhân trong danh sách giữ lại khi xưởng được mua bởi nhà sản xuất tàu tự hành giàu có Saronic.

Trong khi những nhân viên quan sát, đồng sáng lập kiêm CEO Dino Mavrookas mặc áo chống cháy và găng tay, đeo mặt nạ, cẩn thận hàn biểu tượng của Saronic lên con tàu lớn nhất mà công ty khởi nghiệp 3 năm tuổi này từng chế tạo: chiếc Marauder dài 45m.

Saronic thiết kế chiếc tàu không người lái này để chở 2 container hàng hóa dài 12m đi xa tới 5.650km, với chi phí thấp hơn 30% so với tàu có người lái. Về lý thuyết, nó hoàn hảo để vận chuyển hàng hóa thương mại đến các cảng nhỏ ở Mỹ hoặc vận chuyển vật tư cho quân đội Mỹ đóng rải rác khắp Thái Bình Dương.

Theo CEO Mavrookas, chiếc Marauder là bước tiến lớn để giành lại vị thế dẫn đầu ngành hàng hải của Hoa Kỳ. Không có thủy thủ đoàn và phương tiện phục vụ con người, Saronic có thể chế tạo những con tàu đơn giản, nhanh và rẻ, để vực dậy ngành đóng tàu đang suy yếu của nước Mỹ. Ông khẳng định: “Chúng tôi không chỉ muốn cạnh tranh với Trung Quốc. Chúng tôi muốn vượt qua họ.”

Cựu đặc nhiệm SEAL 44 tuổi này hiện đối mặt một số khó khăn. Hai thập kỷ qua, Trung Quốc nhờ chi phí lao động thấp và đầu tư nhà nước mạnh mẽ, đã vươn lên thành công xưởng đóng tàu lớn nhất thế giới. Theo CSIS, Trung Quốc sản xuất tới 53% tàu thương mại toàn cầu những năm gần đây. Mỹ – cường quốc đóng tàu số 1 sau thế chiến thứ 2, chỉ chiếm 0,1%. Riêng năm 2024, Tập đoàn Đóng tàu Nhà nước Trung Quốc (China State Shipbuilding) đóng nhiều tàu thương mại hơn toàn bộ ngành đóng tàu của Mỹ từ sau thế chiến thứ 2 đến nay. Hải quân Trung Quốc có nhiều tàu chiến hơn Mỹ, mặc dù tàu của Mỹ có nhiều bệ phóng tên lửa và công nghệ hiện đại hơn.

Với căng thẳng địa chính trị leo thang ở Thái Bình Dương, nhiều tiếng nói tại Mỹ kêu gọi thay đổi. Các nhà lập pháp muốn mở rộng hải quân và hạm đội tàu vận tải dân sự để hỗ trợ trong mọi cuộc xung đột tiềm tàng. Dự luật “Big Beautiful Bill” của Tổng thống Donald Trump thông qua tháng 7.2025, sẽ tài trợ 29 tỷ USD cho đóng tàu hải quân và phục hồi cơ sở công nghiệp. Tuy nhiên, thiếu hụt năng lực đóng tàu và khát nhân sự là trở ngại không nhỏ.

“Cách đây 85 năm, chúng ta đã đóng hơn 18.000 tàu trong 1 năm thời thế chiến thứ 2. Chúng ta có khả năng làm lại điều đó. Chúng ta chỉ cần suy nghĩ cách thực hiện.”

Saronic là một trong ngày càng nhiều công ty khởi nghiệp quốc phòng, đang chào hàng Lầu Năm Góc thông qua cách tiếp cận: sản xuất hàng loạt tàu tự hành nhỏ, giá rẻ, có thể hoạt động theo nhóm để tuần tra, tiếp tế, vận chuyển và nhiều mục đích khác mà không cần thủy thủ. Nếu một chiếc mất, tổn thất cũng không đáng kể. Saronic hiện là công ty nhận nhiều vốn nhất trong ngành. Tháng 2.2025, Saronic huy động được 600 triệu USD nâng tổng số lên 850 triệu USD, gấp 3 lần đối thủ cạnh tranh gần nhất Saildrone. Nhà đầu tư chính có Elad Gil và Andreessen. Điều này giúp Saronic nâng định giá lên 4 tỷ USD.

Tháng 5.2025, Saronic giành được sự công nhận khác giúp nổi bật so với đối thủ, là hợp đồng với hải quân Mỹ trị giá 392 triệu USD để đóng tàu cao tốc Corsair dài 7m với giá dưới 2 triệu USD. Đối thủ cạnh tranh BlackSea Technologies có trụ sở tại Baltimore cho biết, họ đang sản xuất 30 tàu tự hành dài 5m mỗi tháng, theo hợp đồng trị giá 212 triệu USD.

Saronic thông tin đã bắt đầu sản xuất Corsair với số lượng lớn. Họ xuất xưởng hơn 100 chiếc tại nhà máy ở Austin từ đầu năm 2024. Tốc độ hướng tới khoảng 500 chiếc mỗi năm. Công ty khai trương một nhà máy lớn cuối năm 2025 ở San Diego, để phục vụ mục tiêu này.

Ngoài Corsair, Saronic muốn đóng tàu lớn, hoạt động xa hơn, nhiệm vụ khó hơn và phí dịch vụ cao hơn. CEO Mavrookas có kế hoạch san bằng cánh đồng mía xung quanh xưởng đóng tàu ở Louisiana, đầu tư 500 triệu USD từ 3 đến 5 năm tới, để mở rộng năng lực có thể đóng 50 tàu dài 75m mỗi năm.

Đây là phần mở đầu. Saronic đang xem xét địa điểm khắp nước Mỹ, để xây dựng một xưởng đóng tàu khổng lồ phụ trách toàn bộ các khâu, với tên gọi Port Alpha. CEO Mavrookas nói Saronic sẽ chi 5 tỷ USD trong 5 năm tới để xây xưởng này, rộng 400 héc ta và có 2,4km giáp sông. Quy mô này gấp đôi xưởng đóng tàu lớn nhất nước Mỹ hiện tại là Newport News, nơi dùng đóng tàu sân bay. Một trong các địa điểm xem xét nằm trên sông Sacramento phía Bắc California, nơi nhiều nhà đầu tư công nghệ tìm cách xây dựng một thành phố mới. Giai đoạn đầu, CEO Mavrookas hy vọng Port Alpha sản xuất từ 400 đến 500 tàu có chiều dài 305m, bao gồm cả tàu chở hàng Panamax tự hành.

Nỗ lực chuyển đổi cách sản xuất tàu đang được lãnh đạo bởi quan chức số 3 công ty, John Morgan, trước đây quản lý sản xuất ở SpaceX. Học hỏi từ SpaceX và Tesla, Morgan muốn tiết kiệm thời gian tại xưởng Port Alpha bằng cách đóng tàu trong một nhà xưởng lớn từ khâu mở đầu đến khi hoàn thành.

Mavrookas nhận thức được những điều này nghe có vẻ phi lý, nhưng ông lập luận rằng, số tiền Saronic đầu tư vào một ngành đã đi xuống từ lâu sẽ giúp đổi mới đột phá. Ông nói: “Cách đây 85 năm, chúng ta đã đóng hơn 18.000 tàu trong một năm thời thế chiến thứ 2. Chúng ta có khả năng làm lại điều đó. Chúng ta chỉ cần suy nghĩ cách thực hiện.”

Người hoài nghi cho rằng, Saronic vẫn chưa chứng minh được phần mềm tự hành hoạt động trên các tàu nhỏ tốt như quảng cáo. Lực lượng hải quân vẫn đang trong giai đoạn tìm hiểu. Ông Whitney Jones, cựu giám đốc một chương trình của hải quân Mỹ nhằm tăng cường sức mạnh cho các cơ sở công nghiệp hàng hải chia sẻ: “Rủi ro khi không tiến lên một cách quyết liệt trong lĩnh vực này, lớn hơn nhiều rủi ro theo đuổi nó.”

Ông Craig Hooper, một chuyên gia tư vấn an ninh quốc gia và hàng hải ở thủ đô Washington chia sẻ: “Nếu Saronic thổi phồng quá mức theo kiểu Thung lũng Silicon trong ngành đóng tàu, thì có lẽ do phải thuyết phục Lầu Năm Góc đầu tư tiền để hiện thực hóa tiềm năng các tàu tự hành. Nếu không có một đội tàu liên tục bổ sung chiếc mới, để phát triển khoa học công nghệ, Saronic sẽ không là gì cả. Họ chỉ là nhà sản xuất tàu đánh cá được cường điệu hóa.”

CEO Mavrookas lớn lên gần thị trấn ven biển Asbury Park bang New Jersey nhưng không có hứng thú đặc biệt nào với biển. Khi niên thiếu, anh làm việc dọn bàn và rửa bát trong cửa hàng kinh doanh bít tết gia đình, do ông nội anh – người nhập cư từ Hy Lạp thành lập. Sau đó Mavrookas ghi danh ngành khoa học máy tính tại Đại học Rutgers. Mavrookas khẳng định, mục tiêu là không muốn quay lại làm việc trong nhà hàng.

Năm thứ 3 đại học thì sự kiện 11 tháng 9 xảy ra, Mavrookas gia nhập hải quân phục vụ 11 năm với vai trò thành viên lực lượng SEAL. Ông có 5 năm trong đội 6, đơn vị đặc nhiệm tinh nhuệ của SEAL chuyên đối phó các phần tử khủng bố ở Iraq và Afghanistan.

Ông rời quân đội năm 2015 khi đứa con đầu lòng chào đời. Ông muốn kiệt sức khi liên tục phục vụ dài đằng đẵng ở nước ngoài. Sau đó ông lấy bằng MBA tại trường Wharton thuộc Đại học Pennsylvania, rồi dành gần 4 năm làm việc tại Vista Equity Partners – công ty đầu tư tư nhân tập trung vào phần mềm của tỷ phú Robert Smith. Mavrookas đã nắm vững chiến lược của Vista về cách mua lại và cải thiện các công ty phần mềm doanh nghiệp, nhưng anh bắt đầu tự hỏi về những gì mình làm: “Bảy năm sau khi rời khỏi SEAL, tôi đang thiếu mục đích, thiếu sứ mệnh. Tôi phải làm gì để tạo ra sự khác biệt?”

Năm 2022, khi nhiều công ty công nghệ quốc phòng Mỹ như Anduril và Palantir chứng minh doanh nghiệp mới nổi có thể đánh bại ông lớn lâu đời để giành được hợp đồng với Lầu Năm Góc, Mavrookas quyết định làm theo và thành lập công ty riêng.

Mavrookas tập trung vào khả năng tự hành, lĩnh vực ông cho rằng hải quân Mỹ đang tụt hậu. Nhiều thiết bị có mặt trên thị trường, là sản phẩm của xưởng đóng tàu truyền thống kết hợp với công ty phần mềm khác. Cùng với những người đồng sáng lập như Doug Lambert, kỹ sư từng làm việc tại Liquid Robotics; nhà sản xuất robot biển của Mỹ, chuyên gia hợp đồng chính phủ Rob Lehman; và Vibhav Altekar nhà phát triển phần mềm tự hành tại Anduril; tất cả xây dựng kế hoạch tập trung mọi nguồn lực dưới một mái nhà và thiết kế tàu tự hành nhỏ với mục tiêu sản xuất hàng loạt.

Mavrookas tuyên bố Saronic đã phát triển khả năng tự hành tốt nhất trong ngành, đã chứng minh 1 người có thể điều khiển cùng lúc 20 tàu. Với phần mềm điều khiển Echelon, người dùng có thể chọn từ một menu các tàu để vạch ra lộ trình trên bản đồ, thiết lập một đội tàu theo sau tàu dẫn đầu, hoặc xác định khu vực mà một nhóm tàu sẽ tự động tìm kiếm. Với một cú nhấp chuột, người dùng có thể theo dõi qua camera của tàu và những chỉ số quan trọng như mức độ dầu nhớt của động cơ, hoặc nhiệt độ nước làm mát.

Công ty đã thử nghiệm các tàu tại cảng Galveston, Texas, Newport Beach và Virginia. Các tàu hoạt động trong điều kiện giao thông đông đúc và đại dương bao la. Ông Altekar nói: “Hầu hết các thử nghiệm này, chúng tôi không cần bất kỳ sự can thiệp thủ công nào.”

Một số người trong ngành cho rằng, Saronic đang nói quá về khả năng. Ông Richard Byno, cựu binh lực lượng đặc nhiệm và tình báo hàng hải, đồng thời là phó chủ tịch công ty sản xuất tàu tự hành Eureka Naval Craft có trụ sở tại Delaware chia sẻ: “Theo hiểu biết của tôi, chưa có bất kỳ thử nghiệm công khai hoặc bên thứ 3 nào cho thấy các nhà phát triển tàu tự hành đã làm chủ được 2 kỹ thuật quan trọng: duy trì liên lạc trong điều kiện biển động nơi sóng lớn có thể chặn đường truyền của các cột ăng-ten thấp sát mặt nước, hoặc khả năng hoạt động khi tín hiệu bị gây nhiễu.”

Ông Byno giải thích tiếp: “Mọi chuyện ổn khi bạn chạy trong vịnh, nhưng khi ra khơi gặp điều kiện biển động là thách thức thật sự. Nếu bạn gây nhiễu những thiết bị này, chúng sẽ bị tê liệt.”

Saronic cho biết đã xác nhận thiết bị hoạt động tốt trong những điều kiện đó. Công ty hoàn toàn trung thực, không phóng đại công nghệ hay hiệu suất.

Hải quân Mỹ từ chối trả lời câu hỏi về Saronic, hoặc khả năng của tàu tự hành do các bên phát triển.

Báo cáo về tai nạn trong quá trình thử nghiệm của hải quân mùa hè 2025 ngoài khơi bờ biển California, cũng làm dấy lên nghi ngờ về sự hoàn thiện công nghệ. Một tàu BlackSea đang được kéo đột ngột khởi động khiến chiếc thuyền kéo lật úp và thuyền trưởng rơi xuống nước. Các tàu BlackSea và Saronic cũng va chạm khi động cơ của 1 trong 2 bất chợt tắt máy.

CEO Mavrookas nói: “Chúng tôi chưa gặp bất kỳ tai nạn hay sự cố an toàn nào do lỗi các nền tảng. Dù sao, sự cố là cách tìm hiểu giới hạn của công nghệ và cải thiện. Nếu không có tai nạn, bạn đang tiến quá chậm.”

Saronic có chiến lược để sản xuất tàu rẻ và nhanh hơn. Quan trọng nhất là thiết kế càng đơn giản càng tốt. Marauder chỉ có 7 thành phần chính. Theo CEO Mavrookas, đây là kết quả của sự tập trung cao độ, hướng đến sản xuất và thiết kế theo module.

Sự đơn giản cũng giúp ích cho khía cạnh khác của bài toán: Mở rộng đối tượng lao động có thể tuyển dụng, trong một ngành công nghiệp chật vật với tình trạng thiếu nhân công lành nghề. Quan chức số 3 của Saronic, John Morgan, cho biết họ liên tục tạo ra hướng dẫn công việc rõ ràng hơn, mô phỏng theo sách hướng dẫn lắp ráp đồ nội thất của IKEA.

Để tạo cảm hứng, công nhân làm việc trong các nhà máy cao ráo, thoáng đãng, ánh sáng phù hợp, và sạch không một hạt bụi. Ông Morgan nói thêm: “Chúng tôi tìm mọi cách tạo không khí hào hứng cho người lao động làm việc. Thậm chí, mỗi công nhân đều có cổ phần trong công ty.”

Theo ông Hooper, phần lớn thành công của Saronic phụ thuộc quân đội chăm sóc và bảo dưỡng số lượng lớn tàu tự hành như thế nào? Trả lời câu hỏi là cả chặng đường dài phía trước. Ông nói tiếp: “Chúng sẽ neo đậu ở đâu? Bảo dưỡng ở đâu? Làm thế nào vận chuyển chúng đến nơi xa? Làm thế nào tiếp cận tàu chở dầu tiếp nhiên liệu mà không va chạm? Tất cả vẫn chưa được giải quyết.”

Câu hỏi lớn khác, là thiết bị điện tử và cảm biến có chịu được sự ăn mòn của muối và sóng biển? Tỷ lệ hư hỏng ra sao? Rồi tàu thuyền, hoặc người lạ tò mò về “những chiếc phao” khổng lồ này? Thậm chí những con hải cẩu cũng sẵn sàng nhảy lên đó thư giãn, ngủ nghỉ và làm hỏng mọi thứ.

CEO Mavrookas tin rằng, sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ các quỹ đầu tư mạo hiểm là lợi thế lớn của Saronic, nhưng ông cũng chờ thêm sự hỗ trợ của chính phủ liên bang. Đang có nhiều dự luật được trình lên quốc hội nhằm đẩy nhanh quá trình mua sắm quốc phòng và thúc đẩy ngành đóng tàu, bao gồm cả khoản tín dụng thuế 25% khi đầu tư vào xưởng đóng tàu.

Đối diện xưởng đóng tàu của Saronic ở Louisiana là cơ sở sản xuất có quy mô tương tự thuộc sở hữu của một nhà đóng tàu địa phương tên Metal Shark. Công ty này cũng đang nhắm đến cơ hội tương tự, đã phát triển loại tàu tự hành nhỏ cho thủy quân lục chiến Mỹ. CEO Chris Allard tỏ ra lạc quan về đối thủ cạnh tranh: “Họ là người hàng xóm có thể truyền động lực cho chúng tôi.”

CEO Allard khó hiểu trước sự gia tăng gần đây của các quỹ đầu tư mạo hiểm trong ngành đóng tàu. Ông tự hỏi liệu các quỹ có liên tưởng rõ ràng về việc cần bao nhiêu thời gian và tiền bạc, để thay đổi ngành công nghiệp đang thâm dụng lao động này không? Sự hỗ trợ của chính phủ liệu có biến mất dưới thời tổng thống khác? Ông bày tỏ: “Đóng tàu là ngành nghề kéo dài nhiều thập kỷ. Nếu quay lại dù chỉ gần giống những gì đã từng trong 40 năm qua, đó là chủ đề thảo luận thú vị.” 

Biên dịch: NVP