Christopher Nolan: Đạo diễn trở thành ngôi sao phòng vé

Tại buổi công chiếu The Odyssey ở Mumbai vào tháng bảy, đạo diễn Christopher Nolan đùa về triển vọng của bộ phim trên đường đua bom tấn mùa hè toàn cầu. “Thật tuyệt khi bộ phim có thể đưa chúng ta lại gần nhau như thế này, để chúng tôi lên đường, đi khắp nơi và có mặt tại đây,” vị đạo diễn người Anh nói với khán giả, trước khi tranh thủ chọc ghẹo một trong những ngôi sao của phim bằng một câu nhắc đến Spider-Man. “Nhưng nếu mùa hè này bạn chỉ xem một bộ phim có Tom Holland…” 

Bởi dĩ nhiên, The Odyssey không phải phim của Tom Holland. Dù quy tụ dàn diễn viên gồm Matt Damon, Anne Hathaway, Lupita Nyong’o, Charlize Theron cùng nhiều ngôi sao hạng A khác của Hollywood, trên áp phích chỉ có một cái tên duy nhất xuất hiện phía trên tựa phim: Một bộ phim của Christopher Nolan. Ở tuổi 56, Nolan đã trở thành một thương hiệu ngay cả với những khán giả chỉ thỉnh thoảng mới ra rạp, đồng thời xây dựng được một cộng đồng người mê điện ảnh đông đảo nhờ những tác phẩm thiên về trải nghiệm màn ảnh lớn như Inception, Interstellar và bộ ba phim Batman. 

Đỉnh cao đến vào năm 2023, khi ông biến Oppenheimer – bộ phim lịch sử dài ba giờ về cha đẻ của bom nguyên tử – thành bom tấn đạt doanh thu gần một tỷ USD và giành bảy giải Oscar.
Lần này, Nolan đặt sức hút ấy vào một phép thử còn mạo hiểm hơn: một thiên sử thi trị giá 250 triệu USD, được quay hoàn toàn bằng phim IMAX 70mm, với quy mô có thể sánh cùng những dự án tham vọng nhất lịch sử điện ảnh. “Tôi vẫn luôn nghĩ anh ấy chính là David Lean của thời đại chúng ta,” Ron Howard, đạo diễn từng đoạt Oscar với A Beautiful Mind và Apollo 13, nhận xét. “Anh ấy làm ra những bộ phim gần như lập tức trở thành kinh điển.”

Với Nolan, sức mạnh phòng vé ấy cũng đi kèm mức thù lao ngang tầm một ngôi sao điện ảnh. Forbes ước tính Universal Pictures đã trả trước cho ông 20 triệu USD để thực hiện The Odyssey. Khoản tiền này được tính như một phần ứng trước cho 20% doanh thu mà hãng phim được hưởng từ phòng vé. Nolan chia tỷ lệ đó với vợ mình, đồng thời là nhà sản xuất của bộ phim, Emma Thomas. Theo ước tính của Forbes, Nolan hưởng 15% và Thomas hưởng năm phần trăm.

Đây là một biến thể của hợp đồng “20 ăn 20” từng phổ biến nhiều thập niên trước với các ngôi sao hàng đầu Hollywood như Tom Cruise, Denzel Washington và Tom Hanks. Nhưng ngày nay, kiểu thỏa thuận này gần như chỉ còn dành cho những nhà làm phim có khả năng bảo đảm một bom tấn sau gần như mỗi lần ra mắt. Một số khoản khấu trừ và chi phí có thể làm giảm phần Nolan thực nhận. Hollywood vốn có câu “không ai thực sự được ăn trên doanh thu gộp”, nhưng nếu The Odyssey thu về hơn 800 triệu USD trên toàn cầu trong vài tháng đầu, đúng như dự báo của các nhà phân tích phòng vé, Nolan có thể bỏ túi ít nhất 75 triệu USD. 

Doanh thu từ dịch vụ xem phim trả tiền theo yêu cầu cùng khoản chi trả từ đợt phát trực tuyến đầu tiên hoàn toàn có thể đẩy con số đó vượt mức 85 triệu USD mà ông kiếm được ban đầu từ Oppenheimer, trước thuế và phí trả cho người đại diện cùng luật sư. Về lâu dài, thu nhập của Nolan từ cả Oppenheimer lẫn The Odyssey nhiều khả năng sẽ vượt 100 triệu USD cho mỗi phim. 

Dĩ nhiên, Nolan không phải nhà làm phim đầu tiên xuất hiện trên các chương trình trò chuyện đêm khuya, lên bìa tạp chí hay kiếm cả gia tài nhờ được chia phần doanh thu từ phim mình làm.

Steven Spielberg từng sở hữu vị thế tương tự trong thập niên 1980 và 1990, với hàng loạt bom tấn trở thành nền móng cho khối tài sản cá nhân mà Forbes hiện định giá 7,1 tỷ USD. James Cameron, một tỷ phú khác, kiếm hơn 300 triệu USD chỉ từ một bộ phim – phần doanh thu gộp ông được hưởng từ Avatar năm 2009. Ở những thời điểm khác nhau, Martin Scorsese, Peter Jackson, Quentin Tarantino và nhiều đạo diễn khác cũng từng có sức mạnh đáng kể tại phòng vé. 

Nhưng vị thế vượt trội của Nolan xuất hiện trong một thời đại mà mỗi bộ phim ra rạp đều phải giành giật sự chú ý không chỉ với những phim khác, mà còn với nền tảng phát trực tuyến, trò chơi điện tử, TikTok, YouTube và vô số lựa chọn giải trí khác. “Hollywood từ lâu đã có một tầng lớp làm phim tinh hoa, những người có thể kéo khán giả ra rạp chỉ bằng tên tuổi của mình,” Brandon Katz, giám đốc phụ trách phân tích và chiến lược nội dung tại Greenlight Analytics, công ty theo dõi hành vi khán giả, nhận xét.

“Nhưng trong hệ sinh thái truyền thông bị phân mảnh mạnh như hiện nay, tôi cho rằng giá trị của họ thậm chí còn lớn hơn trước, bởi họ có khả năng nổi bật giữa một thị trường quá chật chội.” 

Những năm gần đây, tên tuổi đạo diễn ngày càng trở thành yếu tố có sức nặng trong quyết định ra rạp của khán giả, đôi khi còn hơn cả dàn diễn viên góp mặt trong phim.

Những nhà làm phim như Ryan Coogler (Sinners), Zach Cregger (Weapons) và Jordan Peele (Get Out) đã nổi lên như những cái tên đủ sức kéo khán giả tới rạp và hiện thường xuyên nhận mức thù lao 15–20 triệu USD cho mỗi phim, ngang với các diễn viên hàng đầu.

Ngay cả những hiện tượng phòng vé bất ngờ của năm nay như Obsession và Backrooms cũng chủ yếu được ghi công cho hai đạo diễn trẻ Curry Barker và Kane Parsons. Theo các nguồn tin, Barker thậm chí đã nhận được một lời đề nghị trị giá 10 triệu USD từ một hãng phim, dù hãng chưa biết ông sẽ làm phim gì tiếp theo.

Dẫu vậy, Nolan vẫn ở một đẳng cấp khác. Theo dữ liệu của Greenlight, trước thời điểm The Odyssey ra mắt và trước khi chiến dịch quảng bá rầm rộ bắt đầu, hơn 70% số người đã biết đến bộ phim cho biết họ có “ý định ra rạp” để xem. Để so sánh, Avatar: Fire and Ash của Cameron và Sinners của Coogler đều đạt mức 45%. “Hiện tại, Nolan là cái tên số một,” Katz nói. “Và phần lớn thành công ấy lại không dựa trên tài sản trí tuệ truyền thống. Đó mới là điều ấn tượng nhất.”

Năm 2021 đánh dấu lần đầu Nolan cho thấy quyền lực thương lượng ngang tầm một ngôi sao hạng A. Ông rời Warner Bros., đối tác lâu năm, sau khi hãng quyết định phát hành phim trực tuyến cùng ngày ra rạp trong thời kỳ đại dịch. Không lâu sau, hàng loạt lãnh đạo các hãng phim và nền tảng phát trực tuyến đã tìm đến văn phòng tại nhà của Nolan ở Hollywood Hills, cạnh tranh để giành quyền thực hiện dự án tiếp theo của ông.

Cuối cùng, Universal thắng cuộc bằng một gói điều kiện mà hãng khó lòng dành cho bất kỳ diễn viên nào: Nolan được toàn quyền sáng tạo và hưởng phần trăm trên doanh thu gộp, đi kèm cam kết về một chiến dịch quảng bá quy mô lớn, thời gian độc quyền chiếu rạp kéo dài, cùng một khoảng thời gian “đóng băng”, trong đó hãng không tung phim khác vào những tuần trước và sau thời điểm phim của Nolan phát hành. Oppenheimer trở thành thành công lớn nhất trong sự nghiệp Nolan, mang lại cho ông quyền lực gần như đủ để “đạo diễn cả danh bạ điện thoại”, như Howard ví von. 

Sau đó, Nolan chọn chuyển thể The Odyssey của Homer thành một thiên sử thi người đóng, với lịch quay khổng lồ kéo dài 91 ngày tại sáu quốc gia và kinh phí ước tính khoảng 250 triệu USD. Universal đồng ý và dành cho Nolan những điều khoản tương tự như ông từng có với Oppenheimer. “Tôi bị thu hút bởi những dự án quy mô lớn, bởi tôi hiểu cơ hội huy động đủ nguồn lực khá mong manh,” Nolan nói với tạp chí Time vào đầu năm 2024. “Tôi biết trên thế giới có rất nhiều nhà làm phim sẵn sàng đánh đổi gần như mọi thứ để có trong tay những nguồn lực mà tôi có thể tập hợp. Vì vậy, tôi cảm thấy mình có trách nhiệm sử dụng chúng theo cách hiệu quả và thú vị nhất.”

Với doanh thu phòng vé thường được chia gần như 50-50 giữa rạp và hãng phim, chưa kể phần doanh thu Nolan được hưởng, The Odyssey có thể phải vượt 800 triệu USD toàn cầu mới bắt đầu có lãi sau khi bù chi phí sản xuất và tiếp thị. Hãng Universal gần như chắc chắn sẽ kiếm nhiều tiền hơn từ Obsession trong năm nay. Thế nhưng ở Hollywood, hiệu quả của một thương vụ không phải lúc nào cũng đo bằng biên lợi nhuận trước mắt. Với Nolan, các hãng phim vẫn sẵn sàng trả giá rất cao chỉ để được đứng cùng hàng ngũ với ông.

Năm nay, Nolan tham gia đàm phán một thỏa ước lao động tập thể mới vào tháng sáu, trong lúc vẫn đang chìm sâu trong khâu hậu kỳ của The Odyssey. Thỏa thuận được ký sớm hơn thời hạn ba tuần, qua đó tránh một đợt đình trệ sản xuất khác như cuộc đình công từng khiến Hollywood lao đao năm 2023 và để lại hậu quả kinh tế kéo dài nhiều năm.

Howard, phó chủ tịch Hiệp hội Đạo diễn Mỹ, từng trực tiếp chứng kiến phong cách điều hành quyết đoán của Nolan trong một cuộc họp hội đồng gần đây. “Các vấn đề được nêu ra, mọi người trao đổi, quyết định được đưa ra, rồi chúng tôi kết thúc sớm hơn một tiếng,” ông kể và bật cười. “Sau đó tôi bảo anh ấy: ‘Ồ, giờ thì tôi hiểu rồi! Đây chính là điều người ta vẫn kể về anh!’” 

Có lẽ dấu hiệu rõ nhất cho thấy Nolan được cộng đồng làm phim nể trọng đến mức nào chính là sự háo hức của những đạo diễn khác trước việc ra rạp xem The Odyssey ngay cuối tuần công chiếu. Howard cho biết ông đã đặt vé IMAX trước. “Chuyện đó tôi không thường làm đâu.” 

Nội dung đã được đăng trên Tạp chí Forbes Việt Nam số tháng 9/10.2026