Hơn 1 thập kỷ qua, Elizabeth Muller và cha hay đi bộ 5km, thường 2 lần mỗi tuần, qua những ngọn đồi ở Berkeley (California), dừng lại uống cà phê rồi cùng nhau thảo luận trên đường đi. Người cha Richard A. Muller có công nâng cấp phương pháp định tuổi bằng carbon, áp dụng cho di tích cổ đại vào năm 33 tuổi, và giành được học bổng “thiên tài” của quỹ MacArthur ở tuổi 38. Ông nói: “Chúng tôi thường có những ý tưởng khi đi bộ cùng nhau.” Giờ đây, sau 4 thập kỷ giảng dạy tại Đại học California, nhà vật lý 82 tuổi này đứng trước ngưỡng cửa tạo ra tác động thương mại lớn, nhờ cô con gái có đầu óc kinh doanh.

Liz, người con gái 47 tuổi, nói: “Vấn đề hạt nhân luôn khơi gợi sự quan tâm từ mọi phía. Khi lớn lên ở Berkeley, tất cả giáo viên lẫn bạn bè tôi đều phản đối, và thành phố trở thành khu vực phi hạt nhân.” Cô cũng phản đối hạt nhân, mặc dù người cô luôn xem như ông nội, tức thầy của cha cô, nhà vật lý đoạt giải Nobel Luis Alvarez đã làm việc với nhà vật lý Robert Oppenheimer để chế tạo quả bom hạt nhân đầu tiên. Sau khi tốt nghiệp Đại học California San Diego, cô chuyển đến Paris năm 1999 để lấy bằng thạc sĩ tại Trường Kinh doanh ESCP, rồi làm việc trong lĩnh vực tài chính quốc tế ở đó 8 năm. Tại Pháp, mọi người ủng hộ năng lượng hạt nhân như giải pháp sạch và đáng tin cậy, để giải quyết vấn nạn nóng lên toàn cầu. Cô trở lại Berkeley, quyết tâm tiếp nối sự nghiệp lừng lẫy của cha mình về hạt nhân.

Năm 2022, trong 1 lần đi dạo, vợ chồng Liz Muller nảy ra ý tưởng về công ty khởi nghiệp năng lượng hạt nhân Deep Fission. Ý tưởng đơn giản đến bất ngờ. Khoan 1 lỗ đường kính 75cm sâu 1,6km xuống lòng đất, đổ đầy nước, sau đó đặt 1 lò phản ứng hạt nhân siêu nhỏ vào để đun sôi nước, rồi dẫn nước nóng theo đường ống lên vận hành tua-bin hơi. Mỗi lỗ tạo ra 15MW năng lượng, đủ cung cấp điện cho 12.000 ngôi nhà. Đặt 70 lỗ như vậy trên một cánh đồng, có thể cung cấp điện cho một trung tâm dữ liệu AI công suất 1GW.

Điện sản xuất tại đây dự kiến có giá thành rẻ, khoảng 6 xu Mỹ mỗi KW/h. Lý do đặt lò phản ứng sâu dưới lòng đất với áp suất gấp 160 lần áp suất khí quyển, giúp loại bỏ 80% chi phí của các nhà máy điện truyền thống, vốn được chi để xây tòa nhà bê tông hoặc thùng chứa thép dày. Richard giải thích: “Chúng tôi đang sử dụng trọng lực của nước để tạo ra áp suất tương tự cho lò phản ứng.”

Tháng 8.2025, Bộ Năng lượng Hoa Kỳ (DOE) đưa Deep Fission vào danh sách 10 công ty tham gia chương trình Reactor Pilot Program, thiết kế để thử nghiệm thế hệ lò phản ứng nhỏ và dễ xây dựng hơn. Ông Rian Bahran, quan chức cấp cao tại DOE chia sẻ: “Nhu cầu điện từ các trung tâm dữ liệu đòi hỏi một cách tiếp cận mới.” Mặc dù lò phản ứng của những công ty khác đều có cải tiến riêng, nhưng đều là biến thể của mô hình truyền thống trên mặt đất.

Đến nay, với Liz giữ chức CEO và Richard làm giám đốc kỹ thuật, Deep Fission đã huy động được 122 triệu USD, được định giá 1 tỷ USD. Liz giữ 19% cổ phần, Richard giữ 10% và công ty đầu tư mạo hiểm 8VC của tỷ phú Joe Lonsdale, người đồng sáng lập Palantir, sở hữu 8%. Họ dự kiến tiếp tục bán cổ phần trong năm nay, giúp trang trải chi phí nghiên cứu phát triển. Trước mắt họ sẽ xây lò phản ứng thử nghiệm trị giá 84 triệu USD, và đạt trạng thái tới hạn, tức là phản ứng hạt nhân dây chuyền tự duy trì. (Chính quyền Trump đặt mục tiêu có 3 lò phản ứng hạt nhân tới hạn trước ngày 4.7.2026, nhưng Deep Fission không hứa hẹn gì.)

Với điều kiện có thể nhận được giấy phép nhanh chóng từ Ủy ban điều tiết hạt nhân Hoa Kỳ (NRC), Deep Fission hy vọng bắt đầu bán điện thương mại vào năm 2027, sớm hơn nhiều năm so với các công ty khởi nghiệp về lò phản ứng hạt nhân khác được DOE hậu thuẫn. Ví dụ Oklo, vốn hóa thị trường 9 tỷ USD và đang xây lò phản ứng đầu tiên tại Idaho; Aalo Atomics, đã huy động được 136 triệu USD, cũng đang xây lò phản ứng tại Idaho; Valar Atomics, với 150 triệu USD huy động được, đang xây lò phản ứng tại Utah; và Kairos Power, có kế hoạch bán điện từ lò phản ứng đang xây ở Oak Ridge bang Tennessee, để cung cấp cho trung tâm dữ liệu của Google.

Giếng khoan thử nghiệm đầu tiên của Deep Fission đã được tiến hành tại thị trấn Parsons (bang Kansas, dân số 9.400 người), trên khu đất rộng 5.700 héc-ta trong khu Great Plains, địa điểm từng sản xuất đạn dược trong thế chiến 2. Khi chính phủ bàn giao khu đất này cho một liên doanh công tư cách đây 14 năm, họ yêu cầu khu đất phải được quy hoạch cho công nghiệp nặng bao gồm cả hạt nhân.

Mũi khoan của Deep Fission được đào vào đá cứng. Một thùng chứa lò phản ứng được hạ xuống, bên trong có 4 cụm nhiên liệu uranium làm giàu tiêu chuẩn 5%, có thể được kích hoạt từ xa bằng cách tháo các thanh điều khiển hấp thụ neutron, cho phép phản ứng dây chuyền phân hạch tăng tốc. Vùng phóng xạ được cách ly ở đáy giếng, nên hơi nước bốc lên bề mặt không gây nguy hiểm. Trong hệ thống khép kín này, hơi nước ngưng tụ được đưa trở lại giếng khoan, hạn chế lượng nước tiêu thụ. Richard khẳng định: “Đây là lò phản ứng đơn giản nhất có thể hình dung được.”

Con đường dẫn đến sự đơn giản không bằng phẳng. Sau khi Richard nghỉ hưu, ông và Liz thành lập tổ chức phi lợi nhuận nghiên cứu biến đổi khí hậu. Từng là người hoài nghi, ông kết luận rằng vấn đề này có thật. Cách tốt nhất giảm phát thải là năng lượng hạt nhân, và Trung Quốc chuyển từ than đá sang các phương pháp như năng lượng tái tạo hoặc thủy lực. Hai cha con Muller hợp tác với một cựu chủ tịch tập đoàn năng lượng khổng lồ Shell để thành lập Global Shale, đặt mục tiêu tiến hành khoan thử nghiệm tại Trung Quốc trong kế hoạch hợp tác với Đại học Vũ Hán.

Chính quyền Trung Quốc từ chối dự án. Nhưng vị giáo sư về hưu bị cuốn hút bởi tinh thần kinh doanh. Ông nói: “Tôi nhận ra mình thích thành lập một công ty vì lợi nhuận, để có thể hoạt động linh hoạt và nhanh chóng hơn.”

Ông cũng học được nhiều về địa chất và kỹ thuật khoan. Một ý tưởng lóe lên khi ông nghe DOE đang nghiên cứu phương án chôn lấp chất thải hạt nhân trong giếng khoan. Năm 2016, 2 cha con thành lập công ty khác là Deep Isolation, đã huy động được 60 triệu USD, gần đây được định giá 200 triệu USD, tập trung vào xử lý chất thải hạt nhân. Năm 2021, công ty chứng minh khả năng lắp đặt và thu hồi các thùng chứa thanh nhiên liệu đã qua sử dụng trong giếng khoan sâu 800m. Họ tính toán rằng, toàn bộ chất thải trong các lò phản ứng hạt nhân của Mỹ có thể được chứa ở 2.200 giếng. Nhưng điều đó chỉ thực hiện được khi quốc hội giải ngân quỹ xử lý chất thải hạt nhân 51 tỷ USD, bằng cách chỉnh sửa một đạo luật bất hợp lý năm 1987 yêu cầu số tiền trên chỉ dùng xây một kho chất thải quốc gia ở núi Yucca bang Nevada. Năm 2025, Deep Isolation có 6 triệu USD doanh thu, từ hợp tác với Chính phủ Bulgaria và Croatia, để xử lý chất thải của các lò phản ứng thời Liên Xô.

Năm 2022, Richard bắt đầu nghiên cứu giếng khoan để đặt lò phản ứng đang hoạt động, sau khi một khách hàng hỏi các thanh nhiên liệu được đặt vào giếng khoan có thể đạt trạng thái tới hạn gây ra phản ứng dây chuyền phân hạch tự duy trì hay không? Ông kết luận rằng, một cụm nhiên liệu tiêu chuẩn sẽ không đạt trạng thái tới hạn, nhưng có thể nếu thêm nhiều uranium hơn. Điều thú vị nhất là nếu đạt trạng thái tới hạn, đá xung quanh sẽ giúp giữ được áp suất và nhiệt độ, hạn chế mọi nguy hiểm. Đó là lúc 2 cha con Muller thành lập Deep Fission. Liz nói: “Chúng tôi cảm thấy như vũ trụ muốn truyền tải thông điệp gì đó.”

Richard dùng tiền tiết kiệm hưu trí để xây dựng công ty, cho đến khi nhà đầu tư bên ngoài rót vốn. Pablos Holman, một hacker chuyển nghề, có quỹ đầu tư nhỏ là một trong những nhà đầu tư ban đầu, rất ấn tượng với tiềm năng của ý tưởng, muốn đẩy nhanh quá trình xem xét và triển khai theo quy định. Ông gọi đó là “thủ thuật pháp lý”. Một thập kỷ trước, Holman từng làm trong nhóm thiết kế lò phản ứng TerraPower, một dự án được Bill Gates hậu thuẫn, mãi đến tháng 3.2026 (sau 18 năm) mới nhận được sự chấp thuận của NRC để xây dựng một lò phản ứng 840MW, dự kiến đi vào hoạt động năm 2032.

Gia đình Muller cũng đang đẩy nhanh tiến độ niêm yết cổ phiếu. Năm 2025, Liz thúc đẩy mạnh mẽ các thương vụ sáp nhập vào công ty vỏ bọc niêm yết công khai cho cả Deep Fission và Deep Isolation. Sắp tới có thể dẫn tới việc niêm yết ra công chúng. Khách hàng tiềm năng của Deep Fission, là các nhà xây dựng trung tâm dữ liệu. Họ bày tỏ quan tâm đến ý tưởng xây tổng cộng 800 lò phản ứng, tạo ra 12,5GW điện (nhiều hơn cả thành phố New York cộng lại). Liz nói: “Chúng tôi phải xây dựng đủ nhanh, để đáp ứng nhu cầu các trung tâm dữ liệu, trước khi họ chọn giải pháp khác.” Liz cũng nhắm đến một dự án của Lầu Năm Góc, để phát triển lò phản ứng siêu nhỏ cung cấp điện cho căn cứ quân sự.

Điều gì xảy ra nếu có sai sót? Richard khẳng định là rủi ro không nhiều. Nếu một trận động đất ở nơi có lò phản ứng hạt nhân được chôn sâu 1,6km, thì cũng phải mất 500.000 năm để phóng xạ di chuyển 300m xuyên qua đá, và cũng không đủ để gây ô nhiễm nước ngầm. Ông khẳng định hình thức khoan giếng này giải quyết được tất cả, bởi nó an toàn bậc nhất hiện nay.

Dẫu vậy, không phải ai ở Parsons (Kansas) cũng tin tưởng. Một cư dân tên Marjorie Reynolds nói tại đám đông phản đối vào tháng 2.2026: “Chúng ta sẽ gánh rủi ro và sống với hậu quả từ dự án này.” Ông Brad Reams, CEO khu công nghiệp Great Plains gần đó chia sẻ: “Với khu đất quy hoạch cho năng lượng hạt nhân, một khi Deep Fission nhận được sự chấp thuận từ Bộ Năng lượng và tiểu bang, không còn cách nào ngăn chặn họ được nữa.” Tuy nhiên cũng có ý kiến ủng hộ. Ông Tom Shaw, cựu thị trưởng và đương nhiệm ủy viên hội đồng thị trấn bộc bạch: “Đây là cơ hội hiếm có cho Parsons. Chúng ta nên cởi mở với nó.”

Richard khẳng định, họ có kế hoạch xử lý an toàn các thanh nhiên liệu đã qua sử dụng từ lò phản ứng. Thay vì lấy ra khỏi hố, họ sẽ đổ hỗn hợp xi măng và đá vào để bịt kín toàn bộ. Thậm chí “trái đất cũng không biết chúng ở đó”.

DẤU HIỆU CARBON

Phương pháp xác định tuổi bằng đồng vị carbon phóng xạ, áp dụng với vật liệu hữu cơ như gỗ, xương hay than, dựa trên sự phân rã phóng xạ, đã vạch trần hàng loạt vụ gian lận từ khi được phát minh vào năm 1940, rồi cải tiến bởi kỹ sư trẻ Richard A. Muller vào những năm 1970. Dưới đây là một số ví dụ.

Khăn liệm Turin 

Được tôn vinh như tấm vải liệm của Chúa Giê-su, với khuôn mặt Chúa Ki-tô in hằn một cách kỳ diệu trên đó. Phân tích năm 1988 cho thấy, mảnh vải dài 4,4m này thực chất là sản phẩm giả mạo. 

Contraste de Formes

Bảo tàng Guggenheim từng nghi ngờ bản sao bức tranh năm 1913 của họa sĩ theo trường phái hiện đại Pháp Fernand Leger là đồ giả. Kiểm tra sau đó phát hiện lượng nhỏ carbon trong vải bạt, dấu vết những vụ thử bom hạt nhân cuối năm 1950, đã chứng minh điều đó đúng. 

Công chúa Ba Tư 

Năm 2000, Pakistan và Iran tranh chấp quyền sở hữu một xác ướp công chúa Ba Tư được cho có niên đại khoảng 600 năm trước công nguyên. Kiểm tra sau đó cho thấy, quan tài được chế tạo bằng vật liệu hiện đại và người phụ nữ qua đời vào những năm 1990.

Tượng Kouros

Phương pháp xác định tuổi bằng carbon phóng xạ, đã chứng minh bức tượng thanh niên khỏa thân cao 2m của bảo tàng Getty làm bằng cẩm thạch, thực sự có niên đại hàng ngàn năm. Nhưng nhiều chuyên gia tin rằng, những kẻ làm giả bức tượng đã có cách qua mặt. Vì vậy bảo tàng dán nhãn bức tượng là “Năm 530 trước công nguyên hoặc hàng giả hiện đại”.

Biên dịch: NVP — Nội dung đã được đăng trên Tạp chí Forbes Việt Nam số tháng 7.2026