Cari Tuna và tham vọng dùng tiền để giải cứu nhân loại khỏi thảm họa AI

Theo nhà từ thiện Cari Tuna, một số tai nạn ban đầu khiến ngành công nghiệp hạt nhân tại Mỹ bị tạm dừng trong nhiều thập kỷ. Nếu có quy định chặt chẽ từ sớm, các tai nạn có thể tránh khỏi, có thể đã tạo ra nhiều không gian hơn cho đổi mới, tiến bộ và giảm thiểu biến đổi khí hậu. Về AI, bà chia sẻ: “Hàng trăm tỷ USD được đầu tư giúp AI mạnh mẽ hơn. Áp lực cạnh tranh rất lớn, thúc đẩy ngành này không ngừng tiến bộ. Nhưng để quản lý rủi ro, cần sự phối hợp đa quốc gia và đa công ty. AI tiếp tục tăng tốc, chúng tôi nghĩ nhiều xã hội và quốc gia khó theo kịp.”

Đây là lúc các hoạt động phi truyền thống có thể tác động. Một thập kỷ trước, Tuna nay 40 tuổi và người đồng sáng lập Facebook, Moskovitz nay 41 tuổi, đã quyên góp 1 triệu USD cho tổ chức phi lợi nhuận Future of Life Institute có trụ sở tại California giúp giảm thiểu rủi ro AI. Sau đó, họ rót 30 triệu USD vào tổ chức phi lợi nhuận OpenAI năm 2017, và Moskovitz đầu tư 124 triệu USD vào vòng gọi vốn của Anthropic năm 2021.

Tuna nhớ lại: “Chúng tôi tin rằng các phòng thí nghiệm này sẽ kiếm được tiền.” Điều đó tương phản với sự thèm khát vốn của các công ty AI hiện nay. Dù đầu tư nhưng cặp đôi không sở hữu cổ phần nào trong OpenAI. Cổ phần của họ trong Anthropic ước tính gần 500 triệu USD vào tháng 11.2025, đã được chuyển tới một tổ chức phi lợi nhuận, để họ có thể đầu tư bất kỳ nơi nào mang lại lợi nhuận rồi quay trở lại hoạt động từ thiện, cũng như “xóa bỏ mọi nhận định về xung đột lợi ích”.

 “Nếu hầu hết khoản tài trợ giúp đỡ những dự án giàu có và ổn định, thì hoạt động từ thiện sẽ bỏ lỡ cơ hội giúp người cần nhất, đặc biệt là người thiệt thòi.”

Tập trung sớm vào AI, xuất phát từ việc cặp đôi quyền lực công nghệ này ủng hộ chủ nghĩa an toàn, mặc dù Tuna luôn nhấn mạnh vào ý tưởng và thực thi quyết liệt. Điều này thu hút sự chú ý của công chúng, vì mối liên hệ của cả 2 với ông trùm tiền điện tử Sam Bankman-Fried, người đang ngồi tù, nhưng về cơ bản cả 2 sử dụng thực nghiệm và lý trí để xác định cách hiệu quả giúp người khác, như tập trung vào giải pháp ngắn hạn giúp tiết kiệm chi phí lẫn rủi ro dài hạn tiềm tàng. Khi bộ đôi đầu tư vào OpenAI và Anthropic, cả 2 công ty đều đang ở giai đoạn đầu thành lập, hoạt động dựa trên nguyên tắc an toàn và “mang lại lợi ích cho toàn nhân loại”.

Rất nhiều thay đổi và biến động liên quan đến AI thời gian qua. Các hợp đồng khổng lồ được ký mỗi ngày, giữa những hãng công nghệ lớn nhất, nhà đầu tư sành sỏi nhất và chính phủ trên toàn thế giới. Nhưng Tuna và Moskovitz không phân tâm khỏi sứ mệnh chính. Họ vẫn đẩy mạnh hoạt động tài trợ, giúp những mô hình AI an toàn hơn, định vị công ty lớn như OpenAI và Anthropic thông qua nghiên cứu, vận động chính sách và vận động hành lang.

Hoạt động quyên góp của cặp đôi không chỉ giới hạn ở AI. Một phần không nhỏ dành cho y tế, như hỗ trợ chi phí điều trị sốt rét, thiếu vitamin A và cung cấp nước sạch tại các quốc gia nghèo. Điều này càng có ý nghĩa hơn, trong lúc chính quyền Tổng thống Trump giảm ngân sách của Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID). Tuna và Moskovitz muốn quyên góp phần lớn tài sản của mình càng sớm càng tốt, dù điều này khó bởi giá trị tài sản của họ đang ngày càng tăng. Tới nay, cặp đôi đã quyên góp 4 tỷ USD, gồm 600 triệu USD trong năm 2025. Cả 2 hiện có khoảng 11 tỷ USD tài sản cá nhân của Moskovitz, 10 tỷ USD nữa trong quỹ Good Ventures và một số tiền khác ít hơn trong các quỹ do người quyên góp chỉ định.

Hiện doanh nhân Moskovitz vẫn đang kiếm tiền, còn vợ chú tâm hơn vào thiện nguyện. Bà bắt đầu công việc từ năm 2011, trong lúc chồng xây dựng công ty khởi nghiệp thứ 2 mang tên Asana, chuyên sản xuất phần mềm quản lý dự án. Moskovitz vừa từ chức CEO công ty này tháng 5.2025. Phần lớn hoạt động từ thiện của cặp đôi thông qua quỹ Good Ventures. Các khoản tài trợ chủ yếu được đề xuất bởi Coefficient Giving có trụ sở tại San Francisco. Đây là tổ chức tách ra từ GiveWell năm 2017. GiveWell chuyên đánh giá các hoạt động từ thiện.

Tuna đang nỗ lực thu hút thêm nhiều nhà tài trợ và biến Coefficient Giving, tổ chức bà giữ chức chủ tịch, thành tổ chức đa nhà tài trợ chứ không chỉ phụ thuộc vào quỹ của 2 vợ chồng. Coefficient Giving trước tháng 11.2025 có tên là Open Philanthropy. “Co” phản ánh vị thế số nhiều. “Efficient” nhấn mạnh sự hiệu quả. “Coefficient” nhấn mạnh sự nhân lên giá trị. Trong năm 2025, Coefficient Giving nhận được cam kết tài trợ hơn 200 triệu USD từ nhiều tỷ phú, như Patrick Collison (đồng sáng lập Stripe) và Lucy Southworth (vợ người đồng sáng lập Google Larry Page). Hai vợ chồng đã ra mắt 2 quỹ con và phân bổ hơn 100 triệu USD. Một quỹ chuyên về phòng chống nhiễm độc chì (LEAF) ra mắt năm 2024 và một quỹ chuyên hỗ trợ tăng trưởng ra mắt tháng 3.2025. LEAF đã phân bổ 40 triệu USD, gồm 17 triệu USD cho Pure Earth để xác định những gia vị, đồ ăn, đồ gốm và nhiều nguyên nhân khác gây phơi nhiễm chì ở Ấn Độ cùng vài nơi khác.

Ông Alexander Berger, CEO của Coefficient Giving chia sẻ: “Rất hiếm khi một quỹ từ thiện vừa thành công rực rỡ, vừa khiến túi tiền của người khác biến động mạnh.” Mặc dù Tuna ít nói chuyện trực tiếp với bên nhận tài trợ hay kêu gọi quyên góp, Berger và Tuna vẫn có những cuộc họp đi bộ hàng tuần để thảo luận mọi thứ, như chiến lược, cách tiếp cận, và tốc độ phân bổ. Chủ tịch Tuna nói tiếp: “Khi chúng tôi bắt đầu, thực sự không có nơi nào nhà tài trợ ưu ái chúng tôi như vậy. Hàng tỷ USD được quyên góp trong nhiều thập kỷ. Họ sẵn sàng ủng hộ bất kỳ mục đích hay phương thức hoạt động nào, nhằm giúp đỡ người khác nhiều nhất có thể.” CEO Berger tiếp lời: “Chúng tôi muốn xây dựng nguồn lực sẵn sàng cho thế hệ tiếp theo và thế hệ nhà tài trợ tiếp theo.”

•  •  •

Sinh ra ở Minnesota, lớn lên ở Evansville (bang Indiana) trong gia đình có bố mẹ đều là bác sĩ, Tuna cho biết cha mẹ đã chuyển nhà nhiều lần để bà học những trường công tốt nhất, vì họ tin rằng giáo dục là chìa khóa dẫn đến thành công. Sau đó, bà học khoa học chính trị tại Yale, làm việc cho tờ báo của trường trước khi có công việc chính thức trong lĩnh vực báo chí kinh doanh năm 2008.

Tuna từng làm việc cho tờ The Wall Street Journal chuyên mảng công nghệ doanh nghiệp và kinh tế California, với mức lương của phóng viên mới vào nghề. Bà kể năm 24 tuổi, khi số tiền trong tài khoản ngày càng giảm, thì một người bạn chung là nhà báo Jessica Lessin hiện là CEO của trang công nghệ The Information, đã mai mối để gặp Moskovitz. Đó là năm 2009. Sau đó cặp đôi luôn đồng hành cùng nhau.

Bà bỏ nghề báo năm 2011, để toàn tâm toàn ý làm từ thiện, khi cả 2 bắt đầu quan hệ nghiêm túc với tầm nhìn dài hạn. Tiếp theo bà phỏng vấn hàng trăm chuyên gia trong suốt một năm, nhiều người khuyên nên tài trợ các dự án thực sự đam mê. Bà đã phớt lờ. Bà giải thích: “Nếu hầu hết các khoản tài trợ để giúp đỡ những dự án cơ bản giàu có và ổn định, thì hoạt động từ thiện sẽ bỏ lỡ một số cơ hội giúp người cần nhất, đặc biệt là người thiệt thòi.”

Quá trình phỏng vấn kéo dài một năm vẫn mang lại nhiều lợi ích, giúp bà xác định rõ tiêu chí lựa chọn dự án và vấn đề cần giải quyết như tầm quan trọng, mức độ bị bỏ quên và tính khả thi. Ngoài ra còn vấn đề đó ảnh hưởng tới bao nhiêu người? Bao nhiêu người khác đang nỗ lực vì vấn đề này? Hoạt động tài trợ có tạo ra tiến bộ thực chất hay không?

Tuna có cha theo đạo Hồi, mẹ theo đạo Tin Lành, kết hôn với người chồng theo đạo Do Thái và hiện đang thực hành thiền quán Phật giáo. Bà xem việc mình sở hữu khối tài sản khổng lồ là do tình cờ. Vì vậy, có một sự thôi thúc tinh thần phải cho đi hợp lý, mang lại lợi ích nhiều người nhất có thể. Quan điểm trên dẫn bà tới chủ nghĩa vị tha, mong muốn các phát minh sáng kiến có thể kéo dài tuổi thọ bệnh nhân và giảm đau đớn. Bà đặc biệt quan tâm đến các bệnh như sốt rét, ung thư, tẩy giun và tình trạng thiếu nước sạch. Đây là lĩnh vực bà ưu tiên nhất, chứ không phải tổ chức phi lợi nhuận nào nhận được tiền.

Với các khoản tài trợ lĩnh vực y tế, Coefficient Giving thường thực hiện phép tính để tạo ra giá trị cao nhất. Ví dụ số năm bệnh nhân sống thêm nhờ một khoản hỗ trợ cụ thể hay mức độ nghèo khổ và mức độ hạnh phúc ở thời điểm bệnh nhân được hỗ trợ. Để dự án được cấp vốn, thông thường dù mang tính tương đối, mỗi USD hỗ trợ phải tác động giống như một người có thu nhập 50.000 USD/năm ở Hoa Kỳ được tặng 2.000 USD.

Ông Otis Reid, phụ trách mảng tài trợ về sức khỏe và phúc lợi toàn cầu của Coefficient Giving giải thích: “Trong trường hợp khó xử, nếu mục tiêu là cứu sống người, thì một tổ chức nhỏ chuyên phòng chống sốt rét tại vùng cận Sahara châu Phi có thể cứu được nhiều người hơn một tổ chức rất hiệu quả, nhưng chuyên về căn bệnh hiếm gặp tại Mỹ.”

•  •  •

Những tổ chức nhận nhiều tiền tài trợ nhất từ Coefficient Giving liên quan đến y tế gồm Malaria Consortium (308 triệu USD), Evidence Action (206 triệu USD chuyên tẩy giun, nước sạch và biện pháp can thiệp y tế khẩn cấp) và Helen Keller Intl (103 triệu USD, chuyên bổ sung vitamin A để giảm tỷ lệ tử vong ở trẻ em các nước nghèo).

Ông James Tibenderana, CEO của Malaria Consortium cho biết dữ liệu, bằng chứng và tính minh bạch là yếu tố tạo nên sự khác biệt của Coefficient Giving. Vị chuyên gia y tế này nói tiếp: “Dữ liệu họ yêu cầu từ chúng tôi rất nhiều. Biện pháp can thiệp y tế chúng tôi thực hiện phải hiệu quả về chi phí.” Tuy nhiên phương pháp này cũng không hoàn hảo. Khi CEO Tibenderana ban đầu đàm phán về một thỏa thuận tài trợ năm 2015, ông phải thuyết phục họ rằng thuốc điều trị sốt rét cho trẻ em có giá tương đương màn chống muỗi cho người lớn, mặc dù trẻ em không làm việc và không mang lại hiệu quả kinh tế theo mô hình của GiveWell. Cuối cùng GiveWell đưa thêm “yếu tố đạo đức” vào xem xét. Kết quả là Malaria Consortium đến nay được hỗ trợ 370 triệu liều thuốc sốt rét và 32 triệu màn chống muỗi tẩm thuốc diệt côn trùng.

Bà Danielle Bayer, giám đốc tăng trưởng của Evidence Action chỉ ra rằng, Coefficient Giving thường dành hàng chục giờ nghiên cứu và phỏng vấn trước khi đổ tiền. Tuy nhiên một số chương trình, như hỗ trợ người di cư ở Bangladesh chưa thành công. Ông Shawn Baker, phó chủ tịch điều hành phụ trách quan hệ đối tác tại Helen Keller nhận xét: “Bạn không nên quá thất vọng vì điều gì đó chưa hiệu quả. Cái cần làm là điều chỉnh lại hướng đi.”

Để dự án đáp ứng tiêu chí cấp vốn, mỗi USD cần tạo ra giá trị tương đương tặng 2.000 USD cho người có thu nhập 50.000 USD/năm ở Hoa Kỳ.

Y tế đang là mảng tài trợ lớn nhất của Coefficient Giving. Lúc tách ra từ GiveWell và vẫn còn mang tên Open Philanthropy, chủ tịch Tuna cho rằng các lĩnh vực đang tài trợ phần nhiều “mang tính suy đoán và chưa được chứng minh”. Ví dụ an toàn AI. Đơn vị nhận tài trợ lớn nhất của Coefficient Giving là Trung tâm An ninh và Công nghệ Mới nổi (CSET), RAND và FAR.AI. Tất cả đều tìm cách phát triển mô hình AI tiên tiến. Ông Adam Gleave, CEO của FAR.AI chia sẻ: “Nhiều công ty AI toàn cầu đầu tư rất lớn, hơn mức cần thiết vào an toàn. Họ xứng đáng được ghi nhận. Tuy nhiên nhiêu đó vẫn ít hơn nhu cầu của thế giới.” FAR.AI đã sử dụng 59 triệu USD từ Coefficient Giving để giúp các hệ thống AI an toàn và bảo mật hơn.

Các tổ chức được Coefficient Giving tài trợ đã chi ít nhất 3 triệu USD cho hoạt động vận động hành lang trong năm 2025, tương đương với OpenAI và Anthropic. Bản thân Coefficient Giving đóng góp khoảng 110.000 USD mỗi quý cho hoạt động vận động hành lang năm 2025.

Bất chấp ngày càng nhiều người quan tâm và đầu tư vào AI, Tuna nhấn mạnh bà áp dụng phương pháp đa dạng, tài trợ nhiều mục đích khác nhau bằng mọi công cụ có sẵn như quyên góp trực tiếp, vận động chính sách và đầu tư truyền thống. Hầu hết các khoản đầu tư của Good Ventures dành phát triển thuốc. Những khoản đầu tư lớn nhất là đổ tiền vào Impossible Foods, TSMC, ASML, Nvidia và Microsoft. Chủ tịch Tuna khẳng định: “Tiến bộ và an toàn không nhất thiết phải mâu thuẫn với nhau. Nếu có điều gì tóm tắt được cách tiếp cận của chúng tôi, thì đó không phải là điều duy nhất.”

Biên dịch: NVP — Nội dung đã được đăng trên Tạp chí Forbes Việt Nam số tháng 1/2.2026