AI mở ra cơ hội việc làm như thế nào?

Quan điểm này chưa đề cập đến thực tế cơ bản. AI đang biến đổi nền kinh tế toàn cầu nhanh hơn nhiều dự đoán. Điều đó không có nghĩa gây đảo lộn toàn bộ. Lịch sử đã chỉ ra, tăng hiệu quả làm việc thường giải phóng nhu cầu việc làm bị kìm nén, chứ không phải loại bỏ.

Dự đoán về bác sĩ X quang

Trong một video trên YouTube có nội dung về AI và việc làm đang bị hiểu sai, doanh nhân Garry Tan, CEO của Y Combinator – công ty đầu tư và công nghệ của Mỹ cho rằng, những ai hoài nghi về AI nên xem xét lại lĩnh vực X quang. Năm 2016, ông Geoffrey Hinton, chuyên gia trong lĩnh vực nơ-ron thần kinh tuyên bố: “Nên cân nhắc khả năng ngừng đào tạo bác sĩ X quang.” Ông đoán 5 năm tới, học sâu (deep learning) sẽ vượt qua con người. Bác sĩ X quang không còn cần thiết nữa.

Đó là gần một thập kỷ trước. Ngày nay, bác sĩ X quang không chỉ vẫn có việc làm mà dịch vụ của họ được yêu cầu cao hơn. Điều này diễn ra bất chấp sự bùng nổ các công cụ AI xử lý hình ảnh, có thể phát hiện và phân loại hàng chục bệnh khác nhau nhanh hơn và chính xác hơn con người. Thay vì các bác sĩ X quang thất nghiệp, AI khiến quá trình xét nghiệm năng suất hơn, dẫn tới nhu cầu mở rộng để phù hợp với năng suất đó.

Điều này không phải mới. Các nhà kinh tế học gọi đó là nghịch lý Jevons, khi từ thế kỷ 19 nhiều nhà quan sát thấy rằng, tăng năng suất thường tăng tiêu dùng và tăng nhu cầu chứ không giảm.

Có rất nhiều ví dụ:

• Sử dụng container vào những năm 1960 giúp giảm chi phí vận chuyển hơn 90%, khiến thương mại toàn cầu bùng nổ. Toàn bộ các ngành liên quan, như logistics, giao nhận hàng hóa, tự động hóa cảng… đã phát triển từ những gì là nút thắt cổ chai chi phí.

• Điện toán đám mây những năm 2010 giúp cơ sở hạ tầng lưu trữ rẻ gấp 10 lần. Vai trò của phần cứng truyền thống không biến mất mà chỉ phát triển thêm. Quản trị viên máy chủ trở thành kiến trúc sư đám mây, quản lý môi trường quy mô lớn chưa từng có và vẫn đang mở rộng.

• Suy luận AI (AI inference) đang ngày càng hiệu quả, thay vì làm giảm nhu cầu, nó tạo ra cơn sốt GPU toàn thế giới, đẩy giá trị của Nvidia lên cao kỷ lục.

Điều này có nghĩa gì với AI và thị trường lao động? CEO Tan tiếp tục: “AI làm giảm chi phí cận biên của việc phân tích, soạn thảo, lập trình, tóm tắt và hỗ trợ ra quyết định. Chúng ta có quyền kỳ vọng nhu cầu sẽ tăng lên chứ không giảm, với các lĩnh vực xung quanh những nhiệm vụ đó.”

Tuy vậy, điều đó không có nghĩa công việc không thay đổi. Nhiều vai trò, đặc biệt là vai trò được định nghĩa bởi nhiệm vụ lặp lại ít ngữ cảnh, sẽ được tái cấu trúc. Ông Andrej Karpathy, một trong những người đồng sáng lập OpenAI chia sẻ rằng, AI trước tiên sẽ chuyển đổi các công việc như hỗ trợ khách hàng, nhập dữ liệu và hành chính khối lượng lớn. Tuy nhiên ngay cả viễn cảnh đó, kết quả cuối cùng không phải xóa bỏ mà nâng những công việc đấy lên vị thế mới. Con người sẽ trở thành nhà quản lý quy trình làm việc của AI, giám sát các tác nhân (AI agent) và đảm bảo chất lượng thay vì chỉ thực hiện một cách máy móc.

Các doanh nghiệp có thể rút ra 2 kết luận:

• Đầu tiên là làn sóng AI có thật và đang tăng tốc. Đánh giá thấp nó sẽ nguy hiểm như coi thường làn sóng internet thập niên 1990. Đường cong chi phí đang giảm, năng suất được nhân lên và khoảng cách cạnh tranh ngày càng mở rộng.

• Thứ hai, dự đoán thị trường lao động sụp đổ do AI gây ra, phản ánh sự hiểu biết chưa đầy đủ về cách nền kinh tế phản ứng khi hiệu quả làm việc nâng lên. AI sẽ định hình lại lực lượng lao động, nhưng thông qua bổ sung, tạo danh mục mới và cấu hình lại chuỗi giá trị, chứ không phải đào thải nhân lực hàng loạt.

Doanh nghiệp chiến thắng trong thập kỷ tới không phải là bên chờ đợi sự cho phép hoặc sự rõ ràng. Họ là công ty nhận ra nhu cầu tiềm ẩn, nhu cầu mới hoặc nâng cấp nhu cầu cũ kết hợp giữa con người với AI. Họ cũng sẽ xây dựng lại năng lực tổ chức, để mở rộng quy mô theo kịp nhu cầu mới.

Rich Karlgaard là biên tập viên tại Forbes. Là tác giả và nhà tương lai học, ông đã xuất bản một số cuốn sách, mới nhất là cuốn Late Bloomers, khám phá đột phá về ý nghĩa của việc trở thành tài năng nở muộn trong nền văn hóa bị ám ảnh bởi điểm SAT và thành công sớm. Truy cập: https://www.forbes.com/sites/richkarlgaard/

Biên dịch: NVP — Nội dung đã được đăng trên Tạp chí Forbes Việt Nam số tháng 1/2.2026.